Αφηγήσεις Σπουδαίων Γυναικών: Ζωή Ζενιώδη



Όταν καλούμαι να μιλήσω για μουσική, ξέρω πως συχνά ο ίδιος μου ο λόγος αδυνατεί να κορέσει τη δίψα του πενταγράμμου σε προτάσεις. Και είναι αυτή η γλυκιά στιχομυθία της αν-επάρκειας μιας μελωδίας που φυτρώνει στους ανθρώπους γύρω μας που με κάνει ακόμα να ελπίζω στην ανάγκη του διαλόγου και των ματαιώσεων που αυτός υπόσχεται. Η Ζωή Ζενιώδη, εκτός από μία καταξιωμένη μαέστρο παγκοσμίου φήμης αποτελεί και έναν από τους ανθρώπους που μου δίδαξαν τη σημασία της φθαρτότητας των στιγμών που επιλέγουμε ή/και που επιλέγουν να μας ρημάζουν. Την αναγκαιότητα του να υπάρχουμε εφήμεροι παράγοντας, ωστόσο, το διαχρονικό. Η Ζωή Ζενιώδη, τελικά, προσωποποιεί στα μάτια μου τη μουσική με τη μορφή Κοινωνίας. Μπορείτε να την "ακούσετε" στη συνέντευξη που ακολουθεί:



Διαβάζοντας για εσάς, παρατηρώ πως ο χρόνος είναι αρκετά σημαντικός τόσο σαν έννοια όσο και σαν επιτέλεση στη ζωή σας. Ποιο Θεό άραγε υπηρετείτε, εκείνον του τέμπο ή των παύσεων;


Της συνειδητότητας και του ασυνείδητου, του χρόνου και του άχρονου, της σιωπής και του ήχου, της ηρεμίας και της ορμής, της ελευθερίας και της ισότητας, της ευθύνης και του δικαίου, του ήθους, του βάθους και του πάθους, της ενσυναίσθησης, της ουσιαστικότητας, το Θεό - τον άνθρωπο, τον Εαυτό – τον Άνθρωπο, εμένα και εσένα. Το Εγώ, τον Άλλο, το Μαζί, κυρίως και πρωτίστως το Μαζί, τη σχέση – αυτό που μας έφερε εδώ σαν είδος και που μας οδηγεί, το καύσιμο της ύπαρξής μας.



Ο Μπέντζαμιν Ζάντερ*, είχε κάποτε δηλώσει, πως «Ο μαέστρος μιας ορχήστρας δεν παράγει ήχους. Η δύναμη του εξαρτάται, από την ικανότητα του να κάνει τους υπόλοιπους [στην ορχήστρα] δυνατούς». Ισχύει κάτι τέτοιο για εσάς;


Τροποποιώντας λίγο τον εξαίρετο αυτό μαέστρο αναφέρω ότι η λέξη ‘δύναμη’ δεν με εκφράζει. Η ύπαρξη του μαέστρου (κυριολεκτικά και μεταφορικά) εξαρτάται από την ικανότητά του να εμπνέει, να οργανώνει και να οργανώνεται εσωτερικά, να αναγνωρίζει τα Μέρη και το Όλο – να δημιουργεί τη συν-θήκη κατά την οποία το Όλο είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών, να ακούει με την ψυχή του και όχι μόνο τα αυτιά του, να ακούει τον κάθε ήχο και όλους τους ήχους μαζί, να αγαπάει την κάθε μουσική γραμμή, την κάθε παύση, τον κάθε μουσικό, το κάθε όργανο.


Η δύναμη των μουσικών είναι η μουσική τους, η τέχνη τους - και όλα τα παραπάνω για τον άνθρωπο και μόνο. Είναι οι ήχοι που μπορούν να παράγουν, αυτή η μαγεία του ζωντανού που ολοκληρωτικά ζει κάποιος σε μία παράσταση. Η δύναμη, η ουσία του μαέστρου τελικά είναι η δύναμη και η ουσία όλων των μουσικών μαζί, και του ακροατή μαζί, και του χώρου και του χρόνου μαζί. Και ο ρόλος του, ο καθοδηγητής και εμπνευστής.



Η πραγματικότητα περιλαμβάνει πάντα σοβαρές ματαιώσεις, τεράστιους αγώνες και θυσίες. Δεν θεωρώ ότι είναι προνόμιο ή πρόβλημα των αντρών το επάγγελμα του μαέστρου.


Υπάρχει το άγχος του ότι η ορχήστρα μου, το όργανο μου, μπορεί να μην με υπηρετήσει; Τι κάνω, τότε, αποχωρώ ή επιμένω;


Όχι, δεν υπάρχει αυτό το άγχος…. Και σε περίπτωση που υπήρχε, κανένα από τα δύο δεν θα ήταν η λύση….


Εξηγώ: το όργανό μου, προσωπικά για μένα, είτε το πιάνο, είτε η ορχήστρα δεν υπάρχει καμία περίπτωση να μην με ακολουθήσει και να μην στηρίξουμε ο ένας τον άλλο (ζητώ συγγνώμη που δεν χρησιμοποιώ το ρήμα ‘υπηρετώ’ – δεν μπορώ να το χρησιμοποιήσω για πρόσωπα, μόνο για αξίες και ταυτότητες δικαιούμαι να το χρησιμοποιήσω). Δεν μου έχει συμβεί ποτέ να μην συμπλέω με το όργανο μου, δηλαδή με κάτι του οποίου μέρος είμαι και εγώ, και δεν θεωρώ ότι είναι δυνατόν να συμβεί. Υπαρξιακά, ό,τι βγάζω ως ήχο, ως έμπνευση, ως μουσική φράση, ως συναίσθημα, ως σύνδεση, έρχεται από μένα και γυρίζει πάλι σε μένα… θα ήταν λοιπόν σαν να λέμε ότι εγώ δεν ακολουθώ εμένα, ότι δεν υπάρχω….




Μπορεί η πανδημία να μας αποδείξει πως μπορεί να υπάρξει μουσική χωρίς κοινό;


Πάντα υπήρχε και θα υπάρχει μουσική χωρίς κοινό. Ο ήχος (ακόμη και της σιωπής) είναι πάντα πριν από εμάς. Αυτό που μας έδειξε όμως η πανδημία ήταν η αγωνία του ανθρώπου να συνεχίσει να υπάρχει, να φτιάξει διαδικτυακούς τρόπους επικοινωνίας και επαφής με το κοινό. Προσωπικά δεν μπήκα σε τέτοια διαδικασία γιατί δεν μου ήταν απαραίτητη, ευχαριστώ όμως όλους αυτούς που το έκαναν και που απέδειξαν ότι γίνεται ακόμη και αυτό. Είναι όμως αλήθεια ότι δεν μπορεί να υπάρξει η έννοια του ζωντανού, χωρίς το ζωντανό.


Αυτό που συντελείται σε μία αίθουσα δεν είναι απλά μουσική, ούτε απλά κοινό. Είναι μαγεία. Και είναι μία μαγεία που εξηγείται με χίλιους και δυο τρόπους και που δεν εξηγείται με κανέναν τρόπο. Είναι ο λόγος που εγώ συνεχίζω και ο λόγος που θα συνεχίσει το είδος να κάνει μουσική. Ο άνθρωπος μαθαίνει εύκολα και ξεχνάει εύκολα. Σε δύο χρόνια, θα εξακολουθούμε να θυμόμαστε όλοι την πανδημία, ευτυχώς όμως, αγκαλιά και πάλι.



Έχετε δηλώσει, μεταξύ άλλων, πως η μουσική και η τέχνη δεν είναι κάτι ανταγωνιστικό σαν άθλημα. Τι γίνεται όταν στον ανδροκρατούμενο στίβο μπαίνουν οι γυναίκες;


Ναι, το έχω δηλώσει αυτό γιατί αυτή είναι η ουσιαστική ύπαρξη της τέχνης. Αυτό που γίνεται για την εξέλιξη του ανθρώπου, αυτός ο μοναδικός τρόπος ύπαρξης και επικοινωνίας. Δυστυχώς όμως, ο χώρος είναι πολύ πολύ ανταγωνιστικός. Η πραγματικότητα περιλαμβάνει πάντα σοβαρές ματαιώσεις, τεράστιους αγώνες και θυσίες. Δεν θεωρώ ότι είναι προνόμιο ή πρόβλημα των αντρών το επάγγελμα του μαέστρου. Γνωρίζω όμως ότι για πολλά χρόνια τα στερεότυπα δεν έχουν επιτρέψει άνοιγμα στις γυναίκες, και όχι μόνο στον δικό μου χώρο. Πρέπει να γίνουν αλλαγές, έχουν ήδη αρχίσει οι αλλαγές.


Εμένα προσωπικά με στήριξαν και γυναίκες και άντρες. Και εμένα προσωπικά δεν με στήριξαν γυναίκες και δεν με στήριξαν άντρες. Το πρόβλημα είναι πολύ μεγαλύτερο και ο μόνος τρόπος να αναθεωρήσουμε είναι η εκπαίδευση, η γνώση, η πληροφόρηση. Όταν μπαίνουν γυναίκες στον ανδροκρατούμενο στίβο, απλά δυσκολεύουν για κάποιο χρονικό διάστημα τα πράγματα. Πάντα έρχεται η λύση και η αποδοχή, είναι απλώς θέμα χρόνου.



Πώς εξηγείτε το ότι ακόμα και σε χώρες όπως η Αμερική η εκπροσώπηση των γυναικών μαέστρων είναι απειροελάχιστη;


Ακριβώς αυτό που ανέφερα παραπάνω. Πολλά έτη ανισοτήτων, ελάχιστη πληροφόρηση, πατριαρχικές κοινωνίες που αργούν να πληροφορηθούν για τις εξελίξεις. Είναι πραγματικά ένα επάγγελμα το οποίο δεν είχε ποτέ γυναίκες, ούτε καν τότε που οι γυναίκες έκαναν ήδη πυρηνική φυσική. Είναι καιρός να προχωρήσουμε και να ξεπεράσουμε τους εαυτούς μας.



Μία από τις λίγες Ελληνίδες μαέστρους, η Κωσταντία Γουρζή, είχε πει κάποτε πως υπήρξαν φορές που μπαίνοντας στην αίθουσα για πρόβα άκουγε σφυρίγματα από άνδρες μουσικούς... Σας έχει τύχει κάτι σχετικό και αν ναι πώς το χειριστήκατε;


Ναι, μου έχει τύχει. Χαμογέλασα γιατί δεν ξέρω να σφυρίζω…..


Και μετά ξεκίνησα την πρόβα μου, συνεχίζοντας να χαμογελάω. Ήταν όμορφα, όπως όλες οι ανθρώπινες αντιδράσεις, όπως όλα αυτά που γίνονται με χαμόγελο, όμορφο και γλυκό είδος ο άνθρωπος. Ας συγ-χωράμε τον άνθρωπο…



Πιστεύετε πως ο χώρος της ορχήστρας είναι ένας χώρος στον οποίο πρέπει να αποδείξετε την αξία σας πρώτα σαν γυναίκα και μετά ως μαέστρος;


Για τη δική μου πραγματικότητα, όχι. Για την πιο γενική πραγματικότητα, ναι. Εννοώ: την ώρα που μπαίνω στην πρόβα, είμαι εκεί για να κάνω τη δουλειά μου, μία δουλειά την οποία κάνω καλά, μία δουλειά που έχω κάνει για πάρα πολλά χρόνια. Δεν νιώθω ότι έχω να αποδείξω τίποτα – έχω μόνο να μοιραστώ όμορφους ήχους και σκέψεις με τους μουσικούς και όλοι μαζί να φτάσουμε σε όμορφα και δημιουργικά αποτελέσματα.


Αν κάποιος μουσικός, ή παράγοντας, ή μέλος του κοινού, θέλει να μπει στη διαδικασία έμφυλης θεώρησης ή κριτικής σκέψης πάνω στο έργο μου, την εμφάνισή μου, τη λειτουργία μου και ό,τι άλλο μπορεί να είναι πιθανό, είναι ξεκάθαρα δικό του θέμα. Δεν με αφορά και δεν εξαρτάται από αυτό που κάνω εγώ. Συνεχίζω να κάνω τη δουλειά μου όπως την κάνω από την πρώτη στιγμή που αποφάσισα να ‘υπηρετήσω’ τον άνθρωπο μέσω της μουσικής.




Ο Βασίλυ Πετρένκο** είχε πρόσφατα κάνει το εξής αμφιλεγόμενο σχόλιο, ότι οι ορχήστρες “ανταποκρίνονται καλύτερα με έναν άνδρα απέναντι τους…αφού βιώνουν λιγότερους ερωτικούς περισπασμούς” όπως και ότι "όταν οι γυναίκες έχουν οικογένειες, γίνεται δύσκολο να αφοσιωθούν στη δουλειά, κάτι που απαιτείται". Ως γυναίκα και μητέρα που ισορροπείτε μεταξύ διαφορετικών ηπείρων μία ζωή που θα φάνταζε ακατόρθωτη αν δεν σας είχαμε μπροστά μας, τι θα του απαντούσατε;



Ότι η ζωή μου είναι πολύ ενδιαφέρουσα ως η εξαίρεση του κανόνα…


Δεν είναι εύκολη η ισορροπία αυτή ειδικά όταν γίνεται χωρίς εκπτώσεις. Όταν κάποιος αποφασίζει να είναι γυναίκα, μητέρα, μαέστρος, έχει (θα έπρεπε να έχει) απόλυτη διαύγεια και συνείδηση της ευθύνης και της απόλαυσης που προσφέρουν αυτές οι δυνατότητες. Δεν θα αναφέρω πόσο δύσκολη, κοπιαστική και σκληρή έχει υπάρξει πολλές φορές η πραγματικότητά μου. Και πραγματικά πόσο σχεδόν ακατόρθωτα ήταν πολλά από αυτά που έχω καταφέρει να πραγματοποιήσω. Ο ηρωϊσμός όμως δεν ανήκει στον δικό μου χώρο… Αν έχω υπάρξει τυχερή σε κάτι, αυτά είναι η ανθεκτικότητά μου, η δημιουργικότητά μου και η αποφασιστικότητά μου.



Αυτό που συντελείται σε μία αίθουσα δεν είναι απλά μουσική, ούτε απλά κοινό. Είναι μαγεία. Και είναι μία μαγεία που εξηγείται με χίλιους και δυο τρόπους και που δεν εξηγείται με κανέναν τρόπο.


Πώς φαντάζει στα μάτια σας η γυναικεία παρουσία στα μελλοντικά πόντιουμ;


Ως κάτι απόλυτα φυσιολογικό όπου το μόνο πράγμα που θα μας λέει ποιο είναι το φύλο του μαέστρου, θα είναι ίσως το μικρό του όνομα. Και φυσικά αυτό εύχομαι για όλα τα επαγγέλματα.


Τι να περιμένουμε σύντομα από εσάς;


Εξαιρέσεις στους κανόνες, ταξίδια, μακρινά και κοντινά, μέσα και έξω, μουσικές και απολαύσεις, πολλά χαμόγελα και αγάπες με τα παιδιά μου και τους αγαπημένους, χαρούμενες στιγμές και όμορφη ζωντανή ενέργεια. Και το βλέμμα στραμμένο πάντα στην επιθυμία και τη ζωή



*Βρετανός μαέστρος

**Ρώσος-Βρετανός μαέστρος



Η ομάδα AUThors, ευχαριστεί τη Ζωή Ζενιώδη για την ευγενική παραχώρηση αυτής της συνέντευξης.


#authorsteam #authors #feminism #women #music #conductor

252 προβολές0 σχόλια