Αφηγήσεις Σπουδαίων Γυναικών: Λεμονιά Φωκαΐδου



Στο πλαίσιο των συνεντεύξεων της ΑUThors, μιλήσαμε με τη Λεμονιά Φωκαΐδου, μία Ελληνίδα απόφοιτο Νομικής του ΑΠΘ εργαζόμενη στο Περιφερειακό Γραφείο του UN Women για τα Αραβικά Κράτη στη γειτονική Αίγυπτο, συζητώντας για τη ζωή και τη μέχρι τώρα συνεισφορά της στο ναρκοπέδιο της ισότητας φύλων. Πάμε να την ακούσουμε καθώς μας αφηγείται την προσωπική ιστορία ενδυνάμωσής της.


Πότε ξεκίνησε πρακτικά το ενδιαφέρον σου για ζητήματα ισότητας;

Ισότητα.. λέξη με βαθύ νόημα που ερμηνεύεται με πολλαπλούς τρόπους. Δεν μπορώ να προσδιορίσω χρονικά πότε ξεκίνησε το πρακτικό μου ενδιαφέρον για θέματα ισότητας. Βέβαια από τότε που μπορούσα συνειδητά να επιλέξω τι είναι αυτό που θα ήθελα κάνω μελλοντικά, ήξερα πως θέλω να σπουδάσω νομική. Ακριβώς γιατί πίστευα στην αξία της δικαιοσύνης, των ίσων δικαιωμάτων και ευκαιριών ανεξαρτήτως φύλου, εθνικότητας, σεξουαλικού προσανατολισμού ή πολιτικών/θρησκευτικών πεποιθήσεων. Ανεξαρτήτως του αν το άτομο ανήκει στη μειοψηφία ή την πλειοψηφία. Πίστευα και πιστεύω στην ατομική ευθύνη που φέρουμε όλοι μας ώστε να κάνουμε τον κόσμο καλύτερο, περισσότερο βιώσιμο. Πίστευα και πιστεύω στην παντοδυναμία της αγάπης και της στήριξης.


Ήταν συνειδητή η επιλογή σου να παλέψεις για ίσα δικαιώματα σε ένα ξένο τόπο; Ποιες ήταν οι φιλοδοξίες σου τότε;


Λίγο ανορθόδοξο, αλλά δεν σκέφτηκα ότι παλεύω για ίσα δικαιώματα σε έναν «ξένο τόπο». Ποιος είναι ο ορισμός του ξένου; Όταν λαμβάνεις μέρος σε μια προσπάθεια για το γενικό καλό είτε αυτό είναι στην Κολομβία, στην Τανζανία, στην Αίγυπτο ή στην Ελλάδα, κάνεις την ζωή τουλάχιστον ενός συνανθρώπου (όχι ξένου ανθρώπου) που έχει ανάγκη καλύτερη. Είναι στενάχωρο που μέχρι και σήμερα η σκέψη μας οριοθετείται από σύνορα. Καμία ζωή δεν έχει περισσότερη αξία από μια άλλη. Μια Αιγύπτια γυναίκα που βιώνει καθημερινά ενδοοικογενειακή βία, δεν χρειάζεται λιγότερη βοήθεια από μια αυστριακή και ούτω καθεξής. Σίγουρα όμως σκέφτηκα πολλές φορές ότι θα μπορούσα να κάνω κάτι αντίστοιχο στην Ελλάδα, ίσως απλώς δεν υπήρξαν οι κατάλληλες συγκυρίες.


Όσον αφορά τις φιλοδοξίες μου, τώρα, μιλώντας επαγγελματικά, ο ΟΗΕ υπήρξε ένα εφηβικό όνειρο που πραγματοποιήθηκε. Να είσαι πολίτης του κόσμου, να χρησιμοποιήσεις το προνόμια σου για να παλέψεις για τα δικαιώματα των λιγότερο προνομιούχων, να δεις, να ακούσεις και να μάθεις καινούρια πράγματα. Να καταλάβεις τον κόσμο καλύτερα. Όλα αυτά επιθυμούσα.



Υπήρξαν στιγμές που βίωσες ή έγινες αυτόπτης μάρτυρας βίας ή σεξισμού; Ποιες ήταν οι σκέψεις σου;


Δεν πιστεύω πως υπάρχει κάποιος συνειδητοποιημένος πολίτης που δεν βίωσε ή έγινε μάρτυρας τέτοιων καταστάσεων στον τόπο που ζει. Δυστυχώς σε όλες τις χώρες που έχω ζήσει/ σπουδάσει/ εργαστεί έγινα μάρτυρας τέτοιων περιστατικών. Πριν 2-3 χρόνια, περπατούσα στο δρόμο όπου δυο έφηβοι, γύρω στα 15, σταμάτησαν με το μηχανάκι τους και γελώντας μου πέταξαν μια πέτρα. Ευτυχώς την απέφυγα. Λίγο παρακάτω ήταν ένας οδηγός ταξί που καθάριζε το ΙΧ του και δεν αντέδρασε, απλώς κοίταξε από την άλλη. Αυτό το περιστατικό θα μπορούσε να συμβεί (και συμβαίνει και σε πιο ακραίες μορφές) σε οποιοδήποτε χώρα του κόσμου ενώ παράλληλα υποδεικνύει τη μεγάλη ανάγκη που υπάρχει παγκοσμίως να συνεχιστεί η δουλειά πάνω σε θέματα τοξικής αρρενωπότητας και ισότητας φύλου. Τέλος, υπογραμμίζει την τεράστια ανάγκη να δουλέψουμε με νέους ανθρώπους και κυρίως τους δράστες τέτοιων πράξεων ευαισθητοποιώντας τους πάνω σε τέτοια θέματα.


37% των γυναικών από χώρες της Ανατολικής Μεσογείου που πήραν μέρος σε μία από τις έρευνές μας, δήλωσαν ότι έχουν υποστεί τουλάχιστον μια φορά σωματική ή σεξουαλική βία σε κάποιο σημείο της ζωής τους

Με αφορμή την αφήγηση της Huda Sha’rawi’s* : «Είδα σ ‘εκείνον τον άγονο κήπο μια εικόνα της ζωής-τη ζωή που θα ζούσα αποκομμένη απ’ ό,τι με ευχαριστούσε και με παρηγορούσε κατά τα μελαγχολικά μου παιδικά χρόνια. Ξάφνου, έφυγα από το παράθυρο με βαριά καρδιά, αποφεύγοντας τον κήπο για πολύ πολύ καιρό» τι πραγματικά σημαίνει να είσαι γυναίκα στην θρησκευόμενη Αίγυπτο; Υπάρχει γυναικεία ενδυνάμωση ή πρόκειται για έναν μύθο που τρέφεται από την πατριαρχική κουλτούρα;


Ανεξαρτήτως θρησκείας, θα πω μονάχα πως ο ρόλος της γυναίκας στην Αίγυπτο και στις περισσότερες χώρες του κόσμου, με κάποιες φωτεινές εξαιρέσεις (βλ. Ισλανδία, Νέα Ζηλανδία, σκανδιναβικές χώρες), είναι παντοδύναμος και ταυτόχρονα τόσο περιορισμένος. Στην Αίγυπτο υπάρχει δυνατή παρουσία μιας ενεργής κοινωνίας πολιτών και κυβερνητικών σωμάτων που καταπολεμούν πατριαρχικές αντιλήψεις και παλεύουν καθημερινά να ενδυναμώσουν το ρόλο της γυναίκας.




Εργάζεσαι από το 2016 στον οργανισμό του OHE UN Women για την “Ισότητα Φύλων και τη Γυναικεία Ενδυνάμωση”. Δώσε μας μερικές πληροφορίες για την οργάνωση.


Ο οργανισμός UN Women είναι οντότητα των Ηνωμένων Εθνών αφιερωμένη στην ισότητα των φύλων και στην ενδυνάμωση των γυναικών που ιδρύθηκε τον Ιούλιο του 2010 με σκοπό να επιταχύνει την πρόοδο στην κάλυψη των αναγκών τους παγκοσμίως.

Ο UN Women στηρίζει τα κράτη μέλη του ΟΗΕ καθώς θέτουν παγκόσμια πρότυπα για την επίτευξη της ισότητας των φύλων. Συνεργάζεται με κυβερνήσεις και την κοινωνία των πολιτών για το σχεδιασμό νόμων, πολιτικών (policies), προγραμμάτων και υπηρεσιών που απαιτούνται για να διασφαλιστεί ότι τα στάνταρ (παγκόσμια πρότυπα) εφαρμόζονται αποτελεσματικά και ωφελούν πραγματικά τις γυναίκες και τα κορίτσια παγκοσμίως. Ο οργανισμός εργάζεται για να τοποθετήσει την ισότητα των φύλων ως θεμέλιο για την επίτευξη της Ατζέντας 2030 και των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης. Ο οργανισμός πιστεύει βαθιά στην ίση συμμετοχή των γυναικών σε όλες τις πτυχές της ζωής και ειδικότερα στο να οδηγούν, συμμετέχουν και επωφελούνται εξίσου από τα συστήματα διακυβέρνησης, να έχουν εισοδηματική ασφάλεια, αξιοπρεπή εργασία και οικονομική αυτονομία και να ζουν μια ζωή απαλλαγμένη από κάθε μορφή βίας.


Μέσα από τη δουλειά αυτή γίνομαι μάρτυρας αλλαγών συμπεριφοράς σε ατομικό και κοινοτικό πολλές φορές επίπεδο

Μίλησε μας για το τελευταίο μεγάλο πρόγραμμα στο οποίο εργάστηκες;


Τα τελευταία χρόνια εργάζομαι για το Περιφερειακό Γραφείο του UN Women για τα Αραβικά Κράτη. Το πρόγραμμα για το οποίο δουλεύω εδώ και 4 χρόνια ονομάζεται «Men and Women for Gender Equality» και χρηματοδοτείται από την Σουηδική κυβέρνηση. Το περιφερειακό αυτό πρόγραμμα είναι μοναδικό και πρωτοπόρο για τον οργανισμό, διότι επικεντρώνεται κυρίως σε θέματα τοξικής αρρενωπότητας στην Αίγυπτο, την Ιορδανία, το Λίβανο, το Μαρόκο, την Παλαιστίνη και την Τυνησία.



Το πρόγραμμα δουλεύει χέρι-χέρι με ερευνητικά ινστιτούτα, την κοινωνία των πολιτών και κυβερνητικούς οργανισμούς στις 6 αυτές χώρες για να πραγματοποιήσει προγράμματα και έρευνες σχετικά με τις αντιλήψεις γυναικών και ανδρών γύρω από τις έννοιες της ισότητας των φύλων, της αρρενωπότητας και της θηλυκότητας, όπως επίσης και των κοινωνικών στερεοτύπων.


Το πρόγραμμα υιοθετεί μια συμπεριληπτική (inclusive) προσέγγιση. Πιστεύουμε στον πυρήνα μας πως εάν δεν συμπεριλαμβάνονται και δεν αποτελούν μέρος αυτής της προσπάθειας όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, εάν δεν γίνει συλλογική προσπάθεια, τότε η ισότητα φύλων δεν θα επιτευχθεί ποτέ. Αυτό που λέω συνήθως είναι πως μια νεαρή γυναίκα μπορεί να πιστεύει και να λέει όσο ποθεί, ότι έχει δικαίωμα να εργαστεί και να είναι οικονομικά ανεξάρτητη. Αλλά η έρευνα και η πρακτική εμπειρία δείχνει ότι αν δεν προέρχεται από ένα ευνοϊκό περιβάλλον, αν έχει έναν καταχρηστικό, βίαιο και συντηρητικό πατέρα-αδερφό-σύζυγο, πιθανότατα δεν θα μπορέσει να ασκήσει αυτό της το δικαίωμα. Και ακόμη και αν έχει την ευκαιρία να εργαστεί, ενδέχεται να μην έχει τον έλεγχο των οικονομικών της καθώς πολύ συχνά συναντάμε γυναίκες χωρίς προσωπικούς τραπεζικούς λογαριασμούς. Είναι απλά μαθηματικά.


Έτσι, λοιπόν, προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε την πηγή του προβλήματος και σε συνεργασία με πάνω από 70 τοπικές και εθνικές ΜΚΟ δουλεύουμε για την αλλαγή παραδοσιακών κοινωνικών κανόνων και άνισων αντιλήψεων ανδρών και γυναικών. Χρησιμοποιούμε καινοτόμες προσεγγίσεις όπως οι τέχνες και το θέατρο για να προωθήσουμε θετικά μηνύματα και δουλεύουμε πολύ στενά με νέους ανθρώπους. Για εμάς είναι επιτακτική ανάγκη να αποδομήσουμε το πατριαρχικό σύστημα στο οποίο ζούμε και να καταστήσουμε όλους τους αρμόδιους φορείς υπεύθυνους για να πραγματωθεί η ισότητα των φύλων.




Ποια είναι τα κυρίαρχα στερεότυπα για τους άνδρες και ποια για τις γυναίκες σε ένα σύγχρονο αιγυπτιακό νοικοκυριό;


Οι κυρίαρχες στερεοτυπικές αντιλήψεις που συναντά κανείς στην Αίγυπτο και θα έλεγα σε πολλές άλλες χώρες του αραβικού κόσμου είναι παρόμοιες με αυτές της παραδοσιακής ελληνικής οικογένειας που υφίστανται ακόμα και σήμερα. Γνωρίζω ότι πολλοί θα διαφωνήσουν με την άποψή μου, αλλά ως γυναίκα γεννημένη και μεγαλωμένη στην Ελλάδα, και με την τύχη να έχω γαλουχηθεί μέσα σε ένα υποστηρικτικό και ενδυναμωτικό οικογενειακό περιβάλλον -επειδή περί τύχης πρόκειται-, μπορώ να πω πως οι ελληνικές νόρμες, παραδόσεις, αξίες και στερεότυπα είναι πιο κοντά σε αυτές τους αραβικού παρά του ευρωπαϊκού κόσμου. Συχνά ακούω ισλαμοφοβικά και ρατσιστικά σχόλια και αρκετές φορές ακόμα και στις πιο ανοιχτόμυαλες παρέες υπάρχει μια ιδέα υποτίμησης κατά τη διάρκεια συζητήσεων σε βάρος της αραβικής- μεσανατολικής κουλτούρας, ενώ την ίδια στιγμή είμαστε τόσο κοντά σε αυτήν. Αρεσκόμαστε να πιστεύουμε ότι η Ευρωπαϊκή νοοτροπία μας διαπερνά (ό,τι και αν σημαίνει αυτό), παρόλα αυτά η σκέψη αυτή είναι μακριά απ’ την πραγματικότητα.

Γίνονται όμως μεγάλες προσπάθειες σε όλες αυτές τις χώρες για να σπάσει ο φαύλος αυτός κύκλος και να καταρριφθούν στερεοτυπικές αντιλήψεις.


Η Mona Eltahawy** είχε πει πως «Οι μάχες για τα σώματα των γυναικών κερδίζονται μόνο με την επανάσταση του μυαλού». Είναι τελικά το μυαλό το μέσο καταπολέμησης της γυναικείας κακοποίησης;

Δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο με το παραπάνω. Το μυαλό είναι ένα πολύτιμο εργαλείο που μπορεί είτε να θαυματουργήσει, είτε να καταστρέψει. Και εδώ μπορούμε να δούμε και τον σπουδαίο και μοναδικό ρόλο που παίζει η παιδεία. Η ποιοτική παιδεία πλάθει ανθρώπους, γαληνεύει ψυχές, μαραίνει φοβίες, μίσος και βία. Όταν έχουμε να κάνουμε με ενήλικες που έχουν λάβει ελλιπή παιδεία ή δεν γνωρίζουν πως να εκφράσουν ή να αναλύσουν τα συναισθήματα τους, ή οι ίδιοι έχουν πέσει θύματα ενδοοικογενειακής βίας ο δρόμος προς την αλλαγή είναι μακρύς.

Ο στόχος αρκετών πολυετών προγραμμάτων του UN Women είναι ακριβώς η επίτευξη αυτής της αλλαγής. Η αλλαγή τοξικών νοοτροπιών και ιδεολογιών μέσω καινούριων ερεθισμάτων και εμπειριών είναι υψίστης σημασίας.


Όταν λαμβάνεις μέρος σε μια προσπάθεια για το γενικό καλό είτε αυτό είναι στην Κολομβία, στην Τανζανία, στην Αίγυπτο ή στην Ελλάδα, κάνεις την ζωή τουλάχιστον ενός συνανθρώπου (όχι ξένου ανθρώπου) που έχει ανάγκη καλύτερη


Πιστεύεις πως αλλάζουν τελικά τα πράγματα στο κομμάτι της ισότητας ή καταλήγουμε άθελα μας σε έναν φαύλο κύκλο αποστασιοποιημένης παρατήρησης του προβλήματος;

Ναι βλέπω την αλλαγή, δεν την πιστεύω μόνο. Απλώς έρχεται με αργότερους ρυθμούς από ό,τι θα ελπίζαμε. Δίνονται καθημερινές μάχες από αφανείς ηρωίδες και ήρωες έτσι ώστε μια μέρα οργανισμοί σαν αυτόν του UN Women να μην χρειάζονται πια.


Μέσα από την δουλειά αυτή γίνομαι μάρτυρας αλλαγών συμπεριφοράς σε ατομικό και κοινοτικό πολλές φορές επίπεδο. Άντρες που κάποτε πίστευαν πως η βία θεωρείται δύναμη και το μοναδικό μέσο για να λύσεις διαφορές στο οικογενειακό περιβάλλον ή νεαροί που για πλάκα παρενοχλούσαν σεξουαλικά γυναίκες, καταλαβαίνουν την τοξικότητα τέτοιων πράξεων και γίνονται φάροι θετικής αλλαγής. Δεν θεωρούν ντροπιαστικό να πλύνουν τα πιάτα, να απλώσουν την μπουγάδα, να σφουγγαρίσουν ή να αλλάξουν την πάνα του μωρού. Είναι συγκλονιστικό να βλέπεις γυναίκες και παιδιά με μάτια που γυαλίζουν να επικυρώνουν/επιβεβαιώνουν ότι αυτές είναι πραγματικές αλλαγές και πως η ζωή τους έχει αλλάξει προς το καλύτερο συναισθηματικά, σωματικά και πρακτικά.



Σκέφτηκες ποτέ να τα παρατήσεις; Τι είναι αυτό που σε κράτησε;


Υπήρξαν στιγμές που αισθάνθηκα μεγάλο βάρος, ματαίωση και κούραση. Αλλά παραδείγματα σαν το παραπάνω, δεν αφήνουν χώρο σε σκέψεις παραίτησης. Αντίθετα, μου προσφέρουν μια πληρότητα που δεν περιγράφεται σβήνοντας όλες εκείνες τις αρνητικές στιγμές. Στο τέλος-τέλος υπενθυμίζω στον εαυτό μου πως οι δυσκολίες που μπορεί να συναντώ εγώ, δεν φτάνουν στο ελάχιστο τις δραματικές καταστάσεις που βιώνουν άλλοι άνθρωποι. Πολυφόρετη η φράση του Primo Levi αλλά και τόσο αληθινή: «Αν όχι εσύ ποιος, αν όχι τώρα πότε».



Ποια η συμβολή της πανδημίας σε περιστατικά κακοποίησης και βίας;


Το 2020 θα σηματοδοτούσε την 25η επέτειο της πλατφόρμας δράσης του Πεκίνου και θα ήταν μια ευκαιρία να γιορτάσουμε τις μικρές νίκες που έχουν κερδηθεί μέχρι σήμερα. Με την εξάπλωση της πανδημίας, ακόμη και αυτά τα περιορισμένα κέρδη που πραγματοποιήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες κινδυνεύουν να ανατραπούν. Η πανδημία όχι μόνο αύξησε τα περιστατικά κακοποίησης και έμφυλης βίας, αλλά ενέτεινε γενικότερα τις προϋπάρχουσες ανισότητες, και αποκάλυψε πολλά «τρωτά σημεία» στο κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό επίπεδο στις περισσότερες χώρες του κόσμου συστήματα, τα οποία με τη σειρά τους ενισχύουν τις επιπτώσεις της πανδημίας.




Αν επικεντρωθούμε στην έμφυλη βία, η πανδημία έστρεψε την προσοχή μας όχι μόνο στην αποτυχία προηγούμενων προσπαθειών για την αποτελεσματική πρόληψη και αντιμετώπιση της βίας, αλλά και στη βαθιά εδραιωμένη και συστημική φύση της. Για παράδειγμα πριν από την πανδημία, 37% των γυναικών από χώρες της Ανατολικής Μεσογείου που πήραν μέρος σε μια από τις έρευνές μας, δήλωσαν ότι έχουν υποστεί τουλάχιστον μια φορά σωματική ή σεξουαλική βία σε κάποιο σημείο της ζωής τους. Σιγή ενός λεπτού για να αφουγκραστούμε τον αριθμό αυτό. 1 στις 3 γυναίκες… και η πανδημία όχι μόνο οδήγησε σε αύξηση του αριθμού των περιστατικών, αλλά έθεσε και σημαντικές προκλήσεις σε κρατικούς προϋπολογισμούς για να εξασφαλιστεί η συνέχιση παροχής υπηρεσιών που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των γυναικών και των κοριτσιών. Ενώ τα κράτη προέτρεπαν και προτρέπουν τους π