Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας και Το Σύνδρομο της Βασίλισσας Μέλισσας

Ενημερώθηκε: Ιουν 6



Εικόνα: Νεφέλη Σουλακέλλη


Λαμβάνοντας υπόψη του στόχους βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ και την ανάγκη προστασίας και κληροδότησης ενός γόνιμου περιβάλλοντος στις επόμενες γενιές, η 20η Μαΐου όπως κάθε χρόνο γιορτάζεται ως Παγκόσμια Ημέρα της Μέλισσας, της αναγνώρισης της συνεισφοράς της, της ανάδειξης των κινδύνων που διατρέχει και της ανάγκης προστασίας της.



Η μέλισσα μελιτοφόρος (Apis mellifera) αποτελεί το γένος εκείνο της μέλισσας που παράγει το γνωστό στους ανθρώπους μέλι ενώ είναι ένα από τα πιο γνωστά και υπό εξαφάνιση υμενόπτερα της φύσης. Πρόκειται για ένα από τα εργατικότερα και οργανωτικότερα πλάσματα του πλανήτη Γη αφού υπολογίζεται πως γονιμοποιεί μέχρι και 10.000 άνθη την ημέρα ενώ σε διάστημα περίπου 42 ημερών πεθαίνει αφήνοντας πίσω της το πολύτιμο προϊόν της δουλειάς της. Η μέλισσα, είναι ο μοναδικός, εν γένει, ζωντανός οργανισμός που δεν φέρει παθογένεια, μύκητα, ιό ή βακτήριο ενώ ο ρόλος της ως επικονιαστή κρίνεται καταλυτικός αν σκεφτούμε πως το 90% των ειδών άγριων ανθοφόρων φυτών, το 75% των παγκόσμιων καλλιεργειών τροφίμων και το 35% της παγκόσμιας γεωργικής γης εξαρτώνται από την επικονίαση από οργανισμούς όπως οι μέλισσες.


Οι κυριότεροι κίνδυνοι της βιομηχανοποιημένης γεωργίας με τις οποίες έρχονται αντιμέτωπες οι μέλισσες είναι τα χημικά φυτοφάρμακα υψηλής τοξικότητας που χρησιμοποιούνται στις απεντομώσεις και που τελικά καταλήγουν να δηλητηριάζουν τις μέλισσες, τα χωροκατακτητικά έντομα, τα παρασιτοκτόνα, αλλά και τα αποπροσανατολιστικά κύματα που παράγονται από τις κλήσεις κινητής τηλεφωνίας.


Το Ινστιτούτο Παρατήρησης της Γης τις χαρακτήρισε ως τους σημαντικότερους οργανισμούς στη Γη αφού μία ενδεχόμενη μα πολύ πιθανή απουσία τους θα πλήξει ανεπανόρθωτα την ομαλή λειτουργία της βιοποικιλότητας του οικοσυστήματος οδηγώντας σε επισιτιστική ανασφάλεια ως αποτέλεσμα της μη αναπαραγωγής των φυτών που επακόλουθα θα οδηγήσει στο θάνατο της πανίδας η οποία τρέφεται άμεσα από αυτά αλλά και επακόλουθα των υπόλοιπων ζώων της τροφικής αλυσίδας, τις αγροτικές καλλιέργειες, την οικονομία και τη βιωσιμότητα της πρωτογενούς παραγωγής.


Αξίζει να σημειωθεί πως η Ελλάδα ανήκει μέσα στην πρώτη πεντάδα καταναλωτών μελιού στον κόσμο αναδεικνύοντας τη σπουδαιότητα τόσο του μελιού όσο και των μελισσών για τον πολιτισμό μας.





Κι ενώ σήμερα γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας, η ομάδα μας θεώρησε σκόπιμο να αναφερθεί στο σύνδρομο της Βασίλισσας Μέλισσας και τις αόρατες απολήξεις και επιπτώσεις που αυτός έχει στις γυναίκες.


Η πρώτη αναφορά στον όρο έγινε το 1973 από τους T.E Jayarante, C. Tavris και G.L. Staines με σκοπό να περιγράψει τις αντιδράσεις επιτυχημένων γυναικών στο δεύτερο φεμινιστικό κύμα και αργότερα γυναίκες που ενώ διαθέτουν -επαγγελματική/κοινωνική- ισχύ και εξουσία συμπεριφέρονται σε κατώτερές τους, ιεραρχικά, γυναίκες χειρότερα από άνδρες σε αντίστοιχες θέσεις απλά και μόνο εξαιτίας του φύλου τους.


Σε μία προσπάθεια εξήγησης του φαινομένου, η επιστημονική βιβλιογραφία αναφέρει πως όταν οι γυναίκες διαπρέπουν σε ανδροκρατούμενα περιβάλλοντα είναι συχνά πιθανό να αντιμάχονται της ανέλιξης άλλων γυναικών. Αυτό οφείλεται στη συστημική πατριαρχία που ενθαρρύνει με τον τρόπο της τις ελάχιστες γυναίκες που φθάνουν στην κορυφή να γίνονται εμμονικές με τη διατήρηση της εξουσίας τους και ενισχύει το αίσθημα καχυποψίας και την πεποίθηση πως είναι συνεχώς απροστάτευτες ή βάλλονται.


Η Δρ. Benenson με τη σειρά της, θεωρεί πως εξελικτικά οι γυναίκες δεν είναι συνηθισμένες στη σύναψη στενών σχέσεων μεταξύ του ίδιου φύλου, συγκριτικά με τους άνδρες, κάτι που τελικά οδηγεί σε συγκρούσεις παρά σε συσπείρωση των γυναικών και συλλογική προαγωγή των αναγκών τους.


Επίσης, γυναίκες που λαμβάνουν υπόψη τις δικές τους εμπειρίες και ειδικότερα τη συνειδητοποίηση πως έπρεπε να ξεπεράσουν την προκατάληψη, την έλλειψη υποστήριξης από το χώρο εργασίας τους και τις πολλές προσωπικές θυσίες που έπρεπε να κάνουν για να πετύχουν οδηγεί πολλές, μακροπρόθεσμα επιτυχημένες, γυναίκες να έχουν τις ίδιες απαιτήσεις και από τις υπόλοιπες.


Μία ενδιαφέρουσα άποψη υποστηρίζει πως το σύνδρομο αποτελεί αμυντικό μηχανισμό που προστατεύει τις ήδη τραυματισμένες γυναίκες από περαιτέρω έκθεση στον σεξισμό που μπορεί να προκληθεί στο εργασιακό περιβάλλον.


Άλλοτε πάλι, βασικό αίτιο θεωρείται το χάσμα γενεών. Ειδικότερα, οι γηραιότερες γυναίκες θεωρούν πως οι νεότερες δεν αξίζουν υποστήριξης γιατί εκείνες στο παρελθόν και μέσα στο πλαίσιο του δύσπιστου ανδροκρατούμενου εργασιακού περιβάλλοντος τα κατάφεραν σε πιο δυσμενείς συνθήκες σε σχέση με εκείνες.


Σημαντική είναι και η εξομολόγηση γυναικών που θεωρούν πως βλέπουν τις νεοεισερχόμενες ως εξιλαστήρια θύματα αποσυμφόρησης και εξωτερίκευσης της πίεσης που ασκείται σε εκείνες από τους δικούς τους ανώτερους.




Το διαπροσωπικό συγκρουσιακό πλαίσιο ωστόσο που δημιουργείται μεταξύ των γυναικών φαίνεται πως επηρεάζει άμεσα την οργανωσιακή λειτουργία της ίδιας της εταιρίας που τις απασχολεί. Ειδικότερα, σε σχετική έρευνα αναφέρθηκε πως όταν η σύγκρουση αφορούσε δύο γυναίκες, το εργασιακό τους περιβάλλον πίστευε πως οι συνέπειες θα ήταν αρνητικές αλλά και μακροχρόνιες σκεπτόμενοι πως οι γυναίκες θα θέλουν να εκδικηθούν η μία την άλλη. Αντίθετα, όταν η σύγκρουση αφορούσε δύο άνδρες ή έναν άνδρα και μία γυναίκα θεωρούσαν πως οι συγκρούσεις επιδιορθώνονται με μεγαλύτερη προθυμία και ευκολία.

Εμπειρικά δεδομένα, πάλι, του Βρετανικού Επιστημονικού Περιοδικού Κοινωνικής Ψυχολογίας συνδέουν το σύνδρομο με το φαινόμενο της γυάλινης οροφής (φραγμοί, οι οποίοι εμποδίζουν την επαγγελματική ανέλιξη των γυναικών σε υψηλόβαθμες θέσεις) ενισχύοντας έτσι παράλληλα το έμφυλο μισθολογικό χάσμα.


Μερικά χαρακτηριστικά μίας Βασίλισσας Μέλισσας είναι η μη αναγνώριση της συνεισφοράς των άλλων γυναικών, η διασπορά ανυπόστατων σχολίων(φήμες) για τις υπόλοιπες γυναίκες, η συνήθεια του να γίνονται τροχοπέδη στις εργασίες τους ή να παρουσιάζουν εχθρική συμπεριφορά απέναντι τους και η άρνηση διαμοιρασμού γνώσεων ή συμβουλών μαζί τους. Από την άλλη, ανταγωνίζονται συνεχώς τις νεοεισερχόμενες στο χώρο, φροντίζουν να σαμποτάρουν, ντροπιάζουν και να υποσκάπτουν το έργο τους με την πρώτη ευκαιρία, είναι λιγότερο ανεκτικές με τα λάθη τους ενώ πολλές φορές τις οδηγούν θεμιτά στην κοινωνική απομόνωση. Η Βασίλισσα Μέλισσα, όπως λέγεται, εντοπίζεται συχνότερα στους ανδροκρατούμενους χώρους εργασίας, προτιμά την παρέα των ανδρών, κριτικάρει συνεχώς τις γυναίκες γύρω της και θεωρεί την αρρενωπότητα συνώνυμη της επιτυχίας.


Τα θύματα, με τη σειρά τους, ίσως αναπτύξουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, έντονους πονοκεφάλους, αϋπνία, κατάθλιψη αλλά και άρνηση στο να επιχειρήσουν ή να πάρουν τις δικές τους πρωτοβουλίες.


Δεν είμαι σαν τις άλλες γυναίκες...


Αυτή, βέβαια, υποστηρίζεται πως είναι και η στάση πολλών περιθωριοποιημένων ομάδων με σκοπό να ξεπεράσουν τις τραυματικές προκαταλήψεις που υπάρχουν για την ομάδα τους. Οι γκέι άνδρες, για παράδειγμα, προσπαθούν να αποστασιοποιηθούν από στερεότυπα που συνδέουν τη θηλυκότητα με τους άνδρες οδηγώντάς τους επακόλουθα στο να προτάσσουν την υπερ-αρρενωπότητα στην έκφραση φύλου τους και στην κοινωνία ψέγοντας όμως τα χαρακτηριστικά της θηλυπρέπειας στους ομοφυλόφιλους άνδρες. Η κοινωνική αποστασιοποίηση από το πλαίσιο της ενδο-ομάδας αποτελεί, τελικά, μία κοινή στρατηγική που πολλά άτομα ακολουθούν με στόχο να αποφύγουν το κοινωνικό στίγμα που πλήττει εκείνους ως μέλη της κοινότητας.


Κι ενώ η κοινωνική αποστασιοποίηση μπορεί να ενισχύσει τη θέση και το ρόλο του ατόμου (κοινωνικά, ιεραρχικά κ.α.), φαίνεται πως δρα αντίστροφα για τα υπόλοιπα μέλη της ενδο-ομάδας αφού νομιμοποιεί τις έμφυλες και κοινωνικές ανισότητες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι όταν μια γυναίκα εκφράζει σεξιστικές απόψεις για μία άλλη αυτό συχνά μα λανθασμένα, να μην θεωρείται σεξιστικό αλλά αβίαστη προκατάληψη


Ωστόσο δεν είναι λίγες και οι φωνές μεταξύ των οποίων και της Naomi Ellemers -καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης-που κρίνουν το "μύθο" αναληθή και αντιφατικό αφού στιγματίζει τις γυναίκες ως το πρόβλημα. Οι κριτικοί του συνδρόμου θεωρούν πως κρίνει για ακόμα μία φορά αυστηρά τις γυναίκες σε σχέση με τους άνδρες συναδέλφους τους. Όπως λένε, δεν υπάρχει ανάλογος όρος που να χαρακτηρίζει τους άνδρες. Με άλλα λόγια, θεωρούν πως το συγκεκριμένο σύνδρομο δεν αποτελεί αιτία αλλά αποτέλεσμα της έμφυλης ανισότητας που επικρατεί. Οι δομικές διαφορές του παρελθόντος ανάγκαζαν τις γυναίκες να προστατεύσουν τους "εύθραυστους" εαυτούς τους χτίζοντας γύρω τους υψηλά τείχη και αγνοώντας τελικά μυωπικά άτο