The Queen's Gambit και Σύγχρονες Βασίλισσες του Σκακιού




Ρούχα εποχής του ʻ50 και του ʻ60, ψυχρά χρώματα, γραφικά τοπία και σκηνικά πλαισιώνουν και αναδεικνύουν τα κόκκινα μαλλιά της Beth. Η μεγάλη επιτυχία της σειράς "The Queen's Gambit" αν και εκ πρώτης όψεως στρέφει την προσοχή των θεατών στο σκάκι, έρχεται να ταράξει τη μέχρι σήμερα ανδροκρατούμενη σκακιέρα του παιχνιδιού προτάσσοντας το ρόλο των γυναικών στο παιχνίδι, αναδεικνύοντας τα κακώς πατριαρχικά κείμενα και διασφαλίζοντας ορατότητα σε κείνες που "τολμούν" να τα βάλουν με τους κορυφαίους άνδρες παίκτες.


Ας ξεκινήσουμε, όμως, από τα βασικά…



Το Πιόνι της Βασίλισσας


Το ένα και μοναδικό πιόνι θηλυκής ταυτότητας, η βασίλισσα, είναι εκείνο με το μεγαλύτερο εύρος κινήσεων, καθιστώντας το, το ισχυρότερο πιόνι στο παιχνίδι. Ο ρόλος του είναι να προστατεύει το πιο πολύτιμο (αν και αδύναμο) πιόνι: το βασιλιά. Τα πράγματα όμως δεν ήταν πάντα έτσι!


Για αιώνες το κομμάτι αυτό δεν υπήρχε. Στην Ινδία, την Περσία και τις αραβικές χώρες, από όπου και προέρχεται, ο στρατηγός ή βεζίρης (αλφέρθα) καταλάμβανε το τετράγωνο που σήμερα βρίσκεται η βασίλισσα. Η Marilyn Yalom, στο βιβλίο της "Γέννηση της Βασίλισσας του Σκακιού", εντοπίζει την εμφάνισή της στις αρχές της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το Μεσαίωνα φαίνεται ότι το σκάκι αποτελούσε δημοφιλή διασκέδαση στους βασιλικούς κύκλους της Ευρώπης και σταδιακά, η αξία του συγκεκριμένου πιονιού αυξήθηκε, για να καθιερωθεί, τελικά, ως το πιο ισχυρό κατά τη διάρκεια της βασιλείας της Ισαβέλλας της Καστίλλης και της Λεόν. Η μεταβολή της δύναμης της βασίλισσας του σκακιού είναι ουσιαστικά μία αντανάκλαση της εξέλιξης της γυναικείας δύναμης στον Δυτικό κόσμο.



Η μοναδική θηλυκή παρουσία στο παιχνίδι καθιερώθηκε από γυναίκες. Δεν αποτελεί φόρο τιμής στη θηλυκότητα και μπορούμε να υποθέσουμε ότι χωρίς την αυξημένη δύναμη και επιρροή των βασιλισσών της δυτικής Ευρώπης το πιόνι ίσως και να μην υπήρχε. Αντίστοιχα στον πραγματικό κόσμο, οι γυναίκες σκακίστριες χρειάστηκε να κερδίσουν με το σπαθί τους σιγά σιγά τη θέση τους σε ένα χώρο παραδοσιακά ανδροκρατούμενο.



Αν και η σειρά του Netflix δεν βασίζεται στη βιογραφία κάποιας σκακίστριας, οι ζωές κάποιων εξ’ αυτών είναι τουλάχιστον ισάξια κινηματογραφικές.




♕ Vera Menchik: η πρώτη γυναίκα πρωταθλήτρια



Όταν το 1929 η Menchik συμμετέχει για πρώτη φορά σε διεθνές τουρνουά σκακιού, σε πολλές χώρες ακόμα οι γυναίκες δεν έχουν καν δικαίωμα ψήφου. Η πρώτη γυναικεία εκπροσώπηση σε κορυφαίο διαγωνισμό επαγγελματικού επιπέδου, προκάλεσε μερικές αντιδράσεις οι οποίες αδιαμφισβήτητα καθρεφτίζουν τα παγιωμένα έμφυλα στερεότυπα της κοινωνίας εκείνης της εποχής. Όπως περιγράφει ένας σύγχρονός της Vera, επιφανής παίκτης και συγγραφέας, στο τουρνουά ειπώθηκαν φράσεις όπως: «Εάν η Menchik κερδίσει παραπάνω από τρεις βαθμούς, εγώ θα γραφτώ σε γυναικείο μπαλέτο!», όπως και «Κύριοι, έχω να κάνω μια πρόταση: την ίδρυση του συλλόγου Vera Menchik. Όσοι χάσουν από την Menchik θα είναι τα επίσημα μέλη του. Όσοι έρθουν ισοπαλία θα θεωρούνται μόνο υποψήφια μέλη!».


Η Menchik σημείωσε ακριβώς τρεις βαθμούς και ο κύριος που είχε την ειρωνική ιδέα ίδρυσης συλλόγου, έγινε το πρώτο επίσημο μέλος καθώς ηττήθηκε από τη Vera. Η γυναίκα αυτή έγραψε ιστορία και το χρυσό μετάλλιο γυναικών στη Σκακιστική Ολυμπιάδα φέρει τιμητικά το όνομά της.


Ένα από τα πολλά εμπόδια που είχε να αντιμετωπίσει ως η πρώτη γυναίκα σκακίστρια ήταν το "φαινόμενο απειλής του στερεοτύπου" (stereotype threat effect). Ένας παράγοντας που μελετάται ακόμα και σήμερα αναφερόμενος στο κατά πόσο επηρεάζει τις επιδόσεις των γυναικών, αλλά και γενικά των ατόμων, που θεωρείται ότι ‘’δεν ανήκουν’’ σε κάποιο σύνολο ή ομάδα.


Η πρώτη γυναίκα πρωταθλήτρια είχε όμως και υποστηρικτές. Πρόσωπο-κλειδί στη ζωή της Vera υπήρξε ο Geza Maroczy, διάσημος παίκτης της εποχής και προπονητής της.



«Εάν η Menchik κερδίσει παραπάνω από τρεις βαθμούς, εγώ θα γραφτώ σε γυναικείο μπαλέτο!»


Αντίστοιχο ρόλο στη διάσημη σειρά ενσαρκώνει ένας κοινός επιστάτης, ο οποίος μαθαίνει στη Beth σκάκι. Αναγνωρίζει τις ιδιαίτερες δυνατότητές της και μέσα από την πίστη και υποστήριξή του στην πρωταγωνίστρια, παρακολουθούμε την ραγδαία εξέλιξή της. Η συγκινητική, αλλά πλασματική, αυτή σχέση ενδυνάμωσης μας οδηγεί νοητά στην αληθινή ιστορία των αδερφών Polgár:



♛ ♕ ♛ Οι αδερφές Polgár είναι τρεις παίκτριες-φαινόμενα



Ο προπονητής και πατέρας τους θέλησε να αποδείξει στην πράξη τη θεωρία του ότι «οι ιδιοφυΐες δεν γεννιούνται, γίνονται». Θέτοντας σε εφαρμογή το πείραμά του, εκπαίδευσε και τις τρεις κόρες του, Zsuzsanna, Judit και Zsófia, από πολύ μικρή ηλικία στο σκάκι. Η παιδαγωγική του μέθοδος εγείρει πολλούς και εύλογους προβληματισμούς σχετικά με την τόσο στοχευμένη ανατροφή των τριών κοριτσιών. Τα αποτελέσματα, πάντως, είναι εντυπωσιακά και σίγουρα αποδεικνύουν ότι οι ικανότητες ενός ατόμου δεν προκαθορίζονται από το φύλο του.


Ειδικότερα:


♛ Η Zsuzsanna σε ηλικία 4 ετών κέρδισε το πρώτο της τουρνουά σημειώνοντας μόνο νίκες. Μπήκε στη λίστα της Διεθνούς Σκακιστικής Ομοσπονδίας (FIDE) ως η κορυφαία σκακίστρια του κόσμου σε ηλικία 15 ετών, ενώ ήταν η πρώτη γυναίκα που προκρίθηκε στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Ανδρών και η πρώτη γυναίκα που κέρδισε τον τίτλο της Grandmaster Vera Menchik πέθανε πριν να καθιερωθεί ο τίτλος αυτός). Συνολικά, η Zsuzsanna έχει κερδίσει 10 μετάλλια σε Σκακιστικές Ολυμπιάδες και 4 Παγκόσμια Πρωταθλήματα Γυναικών.


♕ Η Judit έχει χαρακτηρισθεί ως η καλύτερη σκακίστρια όλων των εποχών. Απέκτησε τον τίτλο της Grandmaster σε ηλικία των 15 ετών και 4 μηνών, σπάζοντας έτσι το ρεκόρ του παγκόσμιου πρωταθλητή Bobby Fischer. Έχει κερδίσει έντεκα παγκόσμιους πρωταθλητές, μεταξύ των οποίων και τον θρυλικό σκακιστή Garry Kasparov (ω ναι!). Ο τελευταίος φέρεται να έχει δηλώσει ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να παίξουν σκάκι υψηλού επιπέδου, μία γνώμη που αναθεώρησε, μετά την ήττα του από τη Judit.


♛ Η συμμετοχή της Zsófia σε ηλικία 14 χρονών σε τουρνουά, έχει μείνει στην ιστορία του αθλήματος ως "η άλωση της Ρώμης", καθώς η επίδοσή της υπήρξε από τις καλύτερες όλων των εποχών. Ωστόσο, αποφάσισε να μην ακολουθήσει τον πρωταθλητισμό. Σήμερα, διδάσκει σκάκι και ασχολείται με την τέχνη.


Τρία στα τρία, λοιπόν!



Το πείραμα grandmaster, όπως έχει μείνει γνωστό, μπορεί να πει κανείς ότι στέφθηκε με επιτυχία


Η απόφαση της πολλά υποσχόμενης Zsófia να εξελιχθεί και σε άλλους τομείς, μας δείχνει μια άλλη διαχείριση και φιλοσοφία ζωής που συγγενεύει με εκείνη ενός άλλου παιδιού θαύματος.





♛ Η Yifan Hou δηλώνει ευθαρσώς ότι "θέλει να έχει και ζωή". Η νεαρότερη παγκόσμια πρωταθλήτρια ever (στα 16 της μόλις χρόνια) ξεχωρίζει με τις κινήσεις που επιλέγει να κάνει, όχι μόνο στη σκακιέρα, αλλά και στη ζωή της.


Παρ’ όλες τις αντιδράσεις του προπονητή της, σπούδασε Διεθνείς Σχέσεις στο Peking University, συνεχίζοντας στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και ολοκληρώνοντας το μεταπτυχιακό της με υποτροφία. Το 2020, σε ηλικία 26 ετών, έγινε η νεότερη καθηγήτρια στην ιστορία του Shenzhen University. Όπως δηλώνει χαρακτηριστικά: "Ξέρω ότι αν βάλω το 100% της ενέργειάς μου στο σκάκι μπορώ να τα καταφέρω ακόμα καλύτερα, αλλά ο καθένας μας έχει διαφορετικά όνειρα’’. Μία υπέροχη διατύπωση της συνειδητοποίησης της ελευθερίας και του πλούτου των επιλογών που αξίζει να διεκδικούμε στη ζωή. Ο ρόλος της αυθεντίας, ενός μονόπλευρου ιδιοφυούς ατόμου, που εξειδικεύεται σε ένα αντικείμενο, θυσιάζοντας άλλες πιθανές δεξιότητές του προκειμένου να μείνει στη κορυφή, αποτελεί παρελθόν.


Το 2016, κι ενώ κατείχε ήδη τον τίτλο της παγκόσμιας πρωταθλήτριας, επιλέγει να μην αγωνιστεί στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Γυναικών, ως διαμαρτυρία για τις άδικες διαφορές μεταξύ των συστημάτων διαγωνισμού του γυναικείου και του ανοιχτού πρωταθλήματος. Η διαμαρτυρία της Hou φέρνει, για άλλη μια φορά, στο φως την ανάγκη για μεγαλύτερη υποστήριξη και ενδυνάμωση των γυναικών που αγωνίζονται ή επιθυμούν να πορευτούν σε αυτό το μονοπάτι. Η υποεκπροσώπηση των γυναικών στο εν λόγω άθλημα αποτελεί, δυστυχώς, γεγονός και τώρα πια γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι αυτό δεν οφείλεται σε έλλειψη ικανοτήτων. Αν υπολογιστούν τα εμπόδια που καλούνται να υπερβούν οι γυναίκες σκακίστριες, τότε συμπεραίνουμε ότι οι επιδόσεις τους είναι τουλάχιστον ισάξιες. Σταδιακά, το σκηνικό φαίνεται να αλλάζει και η τεράστια ψαλίδα εκπροσώπησης μειώνεται. Πιο συγκεκριμένα, το 2001, μόνο το 6% των διεθνών κορυφαίων παικτών ήταν γυναίκες. Μέχρι το 2020, όμως, το ποσοστό έχει αυξηθεί σε 15%.


Η αύξηση αυτή αποτελεί πιθανότατα αποτέλεσμα της εφαρμογής υποχρεωτικής ποσόστωσης στις αγωνιστικές ομάδες. Σε κάθε ομάδα οκτώ συνήθως ατόμων, η μία είναι γυναίκα. Ακόμα όμως υπάρχει αρκετός δρόμος για να μπορούμε να μιλάμε για πραγματικά ίσες ευκαιρίες.


Ένα άλλο φωτεινό παράδειγμα που δείχνει το δρόμο για μία διαφορετική στάση απέναντι στα παγκόσμια πρωταθλήματα και τις διακρίσεις, είναι μιας νεαρής γυναίκας από την Ουκρανία.




♕ Η δύο φορές παγκόσμια πρωταθλήτρια Anna Muzychuk, αποφάσισε το 2017 να ορθώσει το ανάστημά της απέναντι στο καθεστώς που περιορίζει τη μετακίνηση των γυναικών στη Σαουδική Αραβία. Η αδερφή της, επίσης σκακίστρια, απουσίασε για τον ίδιο λόγο από τη διοργάνωση.


«Αποφάσισα να μην πάω. Δεν θέλω να φορέσω αμπάγια, να συνοδεύομαι όταν θέλω να βγω έξω και να αισθάνομαι άνθρωπος δεύτερης κατηγορίας. Είμαι έτοιμη να υπερασπιστώ τα πιστεύω μου παρόλο που θα κέρδιζα πολύ περισσότερα απ’ ό,τι αν έπαιρνα μέρος σε 10 παρόμοιες διοργανώσεις». Αξίζει να σημειωθεί πως το έπαθλο-ρεκόρ στο τουρνουά ανέρχονταν στα 2 εκατομμύρια δολάρια.


Τρία χρόνια μετά, σε ερώτημα που της τέθηκε σχετικά με αυτή της την απόφαση, απάντησε ότι «ακόμη κι αν είχα τη δυνατότητα να γυρίσω το χρόνο πίσω, πάλι το ίδιο θα αποφάσιζα! Δεν το έχω μετανιώσει ούτε στιγμή!».


Οι παραδειγματικές στάσεις αυτών των γυναικών απέναντι σε κατεστημένα που χρήζουν ανατροπής, αποτελούν πηγή έμπνευσης και αισιοδοξίας για το μέλλον, όχι μόνο για το χώρο του σκακιού, αλλά για κάθε τομέα όπου επικρατεί ακόμη έμφυλη ανισότητα.



Ο ρόλος της αυθεντίας, ενός μονόπλευρου ιδιοφυούς ατόμου, που εξειδικεύεται σε ένα αντικείμενο, θυσιάζοντας άλλες πιθανές δεξιότητές του προκειμένου να μείνει στη κορυφή, αποτελεί παρελθόν.


Στην τελευταία σκηνή της σειράς, με αφορμή την οποία ξεκίνησε και αυτή η αναζήτηση, η πρωταγωνίστρια βρίσκεται σε έναν υπαίθριο χώρο πλατείας όπου είναι συγκεντρωμένοι πολλοί ηλικιωμένοι Ρώσοι, οι οποίοι παίζουν σκάκι. Υποδέχονται τη Beth με ένα μείγμα σεβασμού και ενθουσιασμού και η νεαρή βασίλισσα του σκακιού δέχεται την πρόσκληση και κάθεται να ξεκινήσει μια παρτίδα με έναν από εκείνους. Στο συγκινητικό αυτό finale, η σειρά μας υπενθυμίζει ότι τελικά το σκάκι είναι ένα παιχνίδι για όλους, χωρίς να παίζει απολύτως κανένα ρόλο το φύλο, η οικονομική τάξη ή η ηλικία, όπως δηλαδή πρέπει σε κάθε παιχνίδι, όπως πρέπει στη ζωή.



#authorsteam #authors #chess #queensgambit #women #feminism #veramenchik #annamuzychuk #yifanhou #polgar



Πηγές:

https://edition.cnn.com/2017/12/22/middleeast/chess-yifan-hou/index.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Vera_Menchik

https://screenrant.com/queens-gambit-real-life-best-female-chess-players/

https://www.chess.com/article/view/vera-menchik-the-real-life-beth-harmon

https://chessinstitute.ca/2021/03/08/the-first-womens-world-champion-vera-menchik/

https://en.chessbase.com/post/what-gender-gap-in-chess